|
|
کدخبر: ۱۸۵۱۶۳

فرزند خواندگی کودکان بی ‌سرپرست از گذشته بین افراد جامعه از اقدامات رایج و متداولی می باشد.

فرزند خواندگی کودکان بی ‌سرپرست از گذشته بین افراد جامعه از اقدامات رایج و متداولی می باشد. به همین دلیل به جهت حمایت و حفظ حقوق کودکان مطابق قانون شرایطی برای به فرزند خواندگی گرفتن و سرپرستی از این کودکان وجود دارد که این قوانین و شرایط با توجه به نیازهای روز تغییر کرده و روزآمد می شوند.
 

فرزند خواندگی چیست ؟

بدسرپرستی به معنای این است که بعضی از کودکان یا نوجوانان به دلیل زندگی سخت و مشقت باری که با خانواده خود دارند، به بهزیستی واگذار می شوند. این کودکان و نوجوانان در بهزیستی از نعمت یک زندگی پر محبت و نعمت برخورداری از کانون گرم خانواده محروم هستند. در مقابل بی سرپرست به کودکان یا نوجوانانی گفته می شود که با فوت والدین رو به شده و هیچ کس حاضر نیست از آنها مراقبت و نگهداری کند.
فرزند خواندگی شامل حال کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست می شود. به این صورت که افرادی که شرایط لازم برای به سرپرستی گرفتن یک کودک یا یک نوجوان را دارند، تقاضای خود را به بهزیستی اعلام می کنند. پس از بررسی های لازم، در صورتی که آن خانواده صلاحیت هایی کاملا منطبق با معیارهایی که بهزیستی و قانون در نظر گرفته است را داشته باشند، می توانند کودکی را به فرزند خواندگی خود بگیرند.
کودکان و نوجوانان بی سرپرست، بیش از هر چیز دیگری به محبت و توجه نیاز دارند. این کودکان به دلیل آسیب های روحی که در زندگی گذشته خود دیده اند، دارای روحیات بسیار حساسی هستند. به همین علت قانون به دقت شرایط فرزند خواندگی یک خانواده ای را که برای پذیرش یک کودک بی سرپرست، درخواست داده اند به دقت بررسی می کند. خوب است تا بدانید زمانی که یک خانواده کودک یا نوجوانی را به فرزند خواندگی خود قبول می کنند، بهزیستی تا مدت ها بر روی نحوه نگهداری و مراقبت این خانواده از فرزند بی سرپرست، نظارت می کند و در این خصوص حساسیت های خاصی وجود دارد.
به خاطر داشته باشید کودکان بی سرپرست مانند هر کودک دیگری حق برخورداری از یک زندگی آرام و بی دغدغه را دارند. این کودکان بیشتر از اینکه از لحاظ مالی به حمایت نیاز داشته باشند، از لحاظ عاطفی احساس کمبود می کنند و به کمک نیاز دارند. بنابراین در صورتی که شرایط لازم برای سرپرستی یک کودک فراهم باشد و خانواده ای صلاحیت پذیرش این امر را داشته باشند، آینده کودک بی سرپرست یا بد سرپرست می تواند جور دیگری رقم بخورد و زندگی خوبی در انتظارش باشد.
فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی

 

چه کسانی می‌توانند سرپرستی کودکی را بر عهده بگیرند؟

مطابق قوانین مربوطه به فرزندخواندگی، سه گروه از افراد شایسته گرفتن سرپرستی یک کودک بی‌خانواده هستند.
اولویت اول با زوجین نابارور است که تعداد آن‌ها کم نیست. آمار می‌گوید از بین افرادی که هر ساله ازدواج می‌کنند، 25 درصد آنان زوجین ناباروری هستند که یا درمان بر روی آنان جواب نمی‌دهد یا از پس هزینه‌های سنگینش برنمی‌آیند و یا در کل ترجیح می‌دهند دست یک کودک بی‌سرپرست را بگیرند و او را بزرگ کنند.
باید 5 سال از تاریخ ازدواج زن و شوهر گذشته باشد و آن ها موفق به فرزنددار شدن نشده باشند. حداقل یکی از زن یا شوهر باید بالاتر از 30 سال باشند. در مواردی با تشخیص پزشکی قانونی برای آن دسته از زوجینی که هنوز به سالگرد پنج سالگی ازدواج خود نرسیده‌اند اما امکان بارداری برای آنان به هیچ وجه ممکن نیست و قرار نیست اتفاق بیوفتد هم امکان سرپرستی کودکان و نوجوانان فراهم می‌شود.
 

تاریخچه فرزند خواندگی در ایران معاصر

بعد از به رسمیت شناخته شدن دین اسلام در ایران، مقررات فرزند خواندگی منسوخ اعلام گردید. اما ایرانیان بر اساس الزامات اجتماعی و اخلاقی به این سنت نیکو ادامه دادند و سرپرستی کودکان فاقد سرپرستی توسط افراد نیکوکار و خیر که دارای تمکن مالی هستند مرسوم بود و حتی در برخی موارد از طرف مقامات قانونی، سرپرستی ایتام به افراد متمکن واگذار می شد.
مثلاً سرپرستی اطفال بدون سرپرست به پیشنهاد دادستان به اینگونه افراد سپرده می شد، تا مورد حمایت معنوی و مادی قرار گیرند. روابط عاطفی بین آنها مانند روابط عاطفی پدران و مادران واقعی با فرزندان طبیعی آنان بود.
فرزندخواندگی در حقوق ایران پذیرفته نشده است اگرچه قانون حمایت ازکودکان بدون سرپرست برای تامین آینده طفل حقوقی را برای وی و تکلیفی را برای متقاضی طفل معین کرده است، ولی چون منشأ حقوق در کشور ما قرآن و فقه است و حسب آن برخورداری از حقوق مکتسبه طفل از والدین با وجود رابطه نسب مشروع برقرار می‌شود و چون بین فرزند‌خوانده و افراد متقاضی طفل رابطه نسبی وجود ندارد و از حیث نسبت به یکدیگر بیگانه هستند، بنابراین نمی‌توانند به مانند سایر متولدین از والدین، حقوقی مثل ارث و…داشته باشند.
فرزند خوانگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی
قانون مدنی ایران برگرفته از فقه امامیه می باشد و راجع به فرزندخواندگی نص خاصی وجود ندارد و با توجه به ضرورت و احساسی نیاز راجع به مسائل فرزندخواندگی قانونگذار جهت نظم بخشیدن به روابط افراد و خانواده های سرپرست به تدوین قانون حمایت از کودکان بدون سرپرست در سال 1353 پرداخت و تصویب شد. تصویب این قانون به معنای تاسیس نهاد فرزندخواندگی یا سرپرستی بود. با این همه اخیراً به دلیل وجود اشکالات عمده در قانون مذکور، لایحه حمایت از کودکان و نوجوانان بدون سرپرست مصوب 1387 تدوین گردید. اما همچنین این لایحه بخوبی نتوانست ابهامات و اشکالات را حل نماید و در سال 1392 لایحه حمایت از کودکان بدون سرپرست به تصویب رسیده است، که در بررسی های آتی به موارد مذکور می پردازیم.
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز دولت موظف شده است که حمایت از کوکان بی سرپرست را تضمین کند. قانونگذار در ماده واحد، قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه در محاکم مصوب 1312 رعایت مقررات خاصی که در مورد احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه وجود دارد را الزامی دانسته است و با توجه به اینکه موضوع فرزندخواندگی از جمله احوال شخصیه است لذا در خصوص ایرانیان شیعه، که در آیین ایشان فرزند خواندگی پذیرفته شده است رعایت مقررات فرزند خواندگی طبق قواعد مسلمه و متداوله مذهبی که پدر خوانده یا مادر خوانده پیرو آن است در محاکم ایران الزامی است و به نحوی فرزندخواندگی در مورد این افراد رسمیت قانونی دارد.
مثلاً در مورد ایرانیان زرتشتی در خصوص فرزندخواندگی، مقررات خاصی وجود دارد. مواد47 و 48 آئین نامه احوالات شخصیه زرتشتیان در مورد فرزندخواندگی، به ذکر مقررات مربوط به فرزندخواندگی، در آئین زرتشت می پردازد. همچنین در قواعد کاتولیک تهران ملاحظه می شود که در ضمن به رسمیت شناختن فرزندخواندگی مسئله ارث را بصورت یکطرفه و فقط برای فرزند خوانده به رسمیت شناخته اند. بنابراین ملاحظه می شود که در تاریخ حقوق معاصر ایران قوانین و مقررات در خصوص سرپرستی از کودکان بدون سرپرست یا فرزند خواندگی وضع گردیده است.

 

فرزندخواندگی در قرآن

نزول آیاتی درباره فرزندخواندگی، نشانگر رواح فرزندخواندگی در عصر نزول قرآن نیز دانسته شده است.
در قرآن، دوبار به سابقه فرزندخواندگی در پیش از اسلام اشاره کرده است. مورد اول آیه نهم سوره قصص است؛ هنگامی که حضرت موسی را از آب گرفتند همسر فرعون (آسیه) گفت او را به فرزندی بگیریم شاید به ما سودی برساند. مورد دوم آیه ۲۱ سوره یوسف است؛ وقتی که عزیز مصر یوسف را خرید، به همسرش زلیخا گفت او را به فرزندی بگیریم.
همچنین در آیه ۷۴ سوره انعام، آزَر، پدر حضرت ابراهیم خوانده شده است، اما از آنجا که او عمو یا همسر مادر حضرت ابراهیم بوده است، نتیجه گرفته‌اند که آزر، حضرت ابراهیم را به فرزندخواندگی پذیرفته بود.
فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی
برخی مفسران نیز فرزندخواندگی را از مصادیق پیمانی می‌دانند که در آیه ۳۳ سوره نساء به آن اشاره شده است: «و کسانی که شما [با آنان‌] پیمان بسته‌اید».
اعراب درباره خداوند نیز موضوع فرزندخوانده و فرزندادعایی را اظهار می‌کردند. آیاتی از قرآن به این موضوع اشاره دارند؛ مانند: سوره بقره، آیه ۱۱۶؛ سوره یونس، آیه ۶۸؛ برخی آیات نیز فرزندخواندگی برای خداوند را نفی می‌کنند؛ مانند: سوره اسراء، آیه ۱۱۱؛ سوره مریم، آیه ۹۲؛ سوره انبیاء، آیه ۲۶.
 

ازدواج سرپرست با فرزندخوانده

در سال ۱۳۹۲ش طرحی برای ممنوعیت ازدواج سرپرست با فرزندخوانده در راستای قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست در مجلس شورای اسلامی ایران ارائه شد که به دلیل مغایرت با شرع توسط شورای نگهبان تعدیل شد. بر اساس این مصوبه ازدواج سرپرست با فرزندخوانده تنها در صورت صلاحدید دادگاه جایز شمرده شد. البته این مصوبه مخالفت‌های زیادی را از سوی جامعه‌شناسان، حقوق‌دانان و فعالان حقوق کودکان به دنبال داشت. در سال ۱۳۹۶ش مقامات دولتی از طرح حذف این تبصره و بازگشت به قانون گذشته که در آن مسئله ازدواج سرپرست با فرزندخوانده مسکوت بود، خبر دادند.
همچنین آیت‌الله مکارم شیرازی از مراجع تقلید ازدواج با فرزندخوانده را به سبب آنکه بیشتر اوقات به مصلحت فرزندخوانده نیست جایز ندانسته است. همچنین برخی با استناد به آیه محارم و توسعه مفهومی دلیل حرمت ازدواج (تربیت دردامن شوهر زن)با ربیبه (دختر همسر از شوهر قبل) ازدواج با فرزندخوانده را حرام دانسته‌اند.

 

شرایط فرزند خواندگی چیست ؟

  • زن و شوهر باید تابعیت ایرانی داشته باشند و در صورتی که در خارج از ایران سکونت دارند، باید به کنسولگری ایران در آن کشوری که هستند مراجعه کنند و درخواست اخذ سرپرستی خود را از این طریق به بهزیستی ارسال نمایند.
  • یکی دیگر از مواردی که در لیست شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند و البته سایر متقاضیان آمده است، اعتقاد پدر و مادر به یکی از ادیانی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به رسمیت شناخته شده است.
  • پدر و مادر هیچ کدام نباید به بیماری‌های واگیردار و یا صعب العلاج دچار باشند.
  • خانواده باید توانایی لازم برای تربیت و نگهداری از کودکان و یا نوجوانان بی سرپرست و یا بدسرپرست را داشته باشد.
  • خانواده از نظر قضایی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ پدر و مادر هیچ کدام نباید محکومت جزایی موثر داشته باشند.
  • خانواده باید تمکن مالی قابل قبول که در سازمان بهزیستی به مقدار دقیق آن اشاره شده است را داشته باشد.
  • انجام واجبات و ترک محرمات از دیگر مواردی است که در لیست شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند و یا سایر متقاضیان، آمده است.
  • صلاحیت اخلاقی خانواده نیز از جنبه‌های مختلف بررسی خواهد شد.
  • عدم اعتیاد به الکل، مواد مخدر و یا روان گردان از دیگر فاکتورهای مهم مورد بررسی خواهد بود.
  • مهجور نبودن
  • یکی از زوجین حداقل باید سی سال سن داشته باشد.
کودکان در بهزیستی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی
متقاضیان ابتدا باید اطلاعاتی مانند اطلاعات خانوار و  نشانی (آدرس) و نظایر آن را از طریق سامانه ملی فرزندخواندگی به آدرس http://adoption.behzisti.net بارگذاری کنند.
همه افراد متقاضی سرپرستی کودکان چه در داخل کشور و چه در خارج می توانند از طریق این سامانه، همه فرآیندها را از مرحله ثبت نام تا پایان به صورت الکترونیکی دنبال کنند.
همه متقاضیان باید توجه داشته باشند که ورود و ثبت نام در سامانه فرزندپذیری، درخواست اولیه بوده و هیچ‌گونه حقی را برای متقاضیان به وجود نخواهد آورد.
وظیفه اصلی سازمان بهزیستی، تصمیم‌گیری در مورد انتخاب بهترین والدین از بین متقاضیان سرپرستی و تأمین حداکثر منافع برای کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست است.
سازمان بهزیستی براساس مدارک شناسایی، تحصیلی، شغلی و مالی، پاسخ استعلام سازمان پزشکی قانونی و اداره تشخیص هویت، نظریه مشاوران و تطابق آنها با قوانین و مقررات جاری، راجع به صلاحیت متقاضیان اظهارنظر می‌کند. بنابراین تکمیل هرگونه برگه (فرم) و ارائه اطلاعات به سازمان بهزیستی به منظور کسب اطلاعات اولیه از متقاضیان است و این امر هیچگونه تعهدی برای سازمان بهزیستی به وجود نمی‌آورد و ممکن است در هر مرحله صلاحیت متقاضیان مورد تایید نهایی قرار نگیرد.
به گزارش سازمان بهزیستی کشور، ممکن است صلاحیت متقاضیان بعد از معرفی به مراجع ذیصلاح قانونی از جمله پزشکی قانونی، اداره تشخیص هویت و مشاوران مورد تایید قرار نگیرد. اعتراض به این امر توسط متقاضیان مورد قبول سازمان بهزیستی نیست.
همچنین لازم است که خانواده متقاضیان از جمله پدر، مادر، خواهر و برادر متقاضی از تصمیم برای سرپرستی کودک یا نوجوان مطلع باشند. زیرا مخفی‌کاری در این زمینه مشکلات بعدی را برای آنان به همراه خواهد آورد. علاوه برآن دریافت خدمات مشاوره فرزندپذیری و حقوقی برابر ضوابط و مقررات سازمان بهزیستی الزامی است.
به موجب هماهنگی‌های بین‌بخشی سازمان بهزیستی، دادگاه خانواده، سازمان پزشکی قانونی و اداره تشخیص هویت، فرآیند سرپرستی، طولانی و زمان‌بر است. بنابراین متقاضیان باید همواره صبور باشند.
اما یکی از نکات مورد توجه این است که بیش از ۷۵ درصد متقاضیان، کودک شیرخوار یا کودکی حداکثر تا ۲ سال می‌خواهند. بنابراین حتی اگر متقاضیان شرایط سرپرستی از نوزاد را داشته باشند، ممکن است لازم باشد بیشتر منتظر بمانند. نکته جالب دیگر این است که بیش از ۷۰ درصد متقاضیان نیز خواهان نوزاد دختر هستند. بنابراین حتی اگر متقاضیان شرایط سرپرستی از نوزاد را داشته باشند، ممکن است لازم باشد انتظار بیشتری را متحمل شوند.
باید توجه داشت که تشکیل پرونده و مدت انتظار متقاضیان به معنای تحویل کودک یا نوجوان به متقاضیان نیست. بسیاری از متقاضیان، کودک بدون سرپرست را می‌پذیرند. این درحالی است که ۸۵ درصد کودکان تحت مراقبت سازمان بهزیستی بدسرپرست هستند. به آن معنا که آنها دارای پدر و مادر هستند. ضمن آنکه جهت واگذاری سرپرستی این گروه از کودکان به متقاضیان، مرجع قضایی باید نسبت به صلاحیت یا عدم صلاحیت والدین کودکان مذکور نیز اظهارنظر کند.
فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی
برخی کودکان تحت مراقبت سازمان بهزیستی دارای بیماری‌های جسمی و روحی یا دارای معلولیت هستند. چنانچه متقاضیان اصرار بر پذیرش کودک دارای سلامت کامل باشند، ممکن است امکان پاسخ مثبت به درخواست متقاضیان توسط بهزیستی وجود نداشته باشد.
تملیک بخشی از اموال به نفع کودک یکی از مسائلی  است که به نظر برخی متقاضیان غیرمنصفانه می‌آید اما باید توجه داشت که کودک یا کودکان تحت سرپرستی حتی درصورت تمایل سرپرستان، از ارث محروم هستند. به همین منظور و جهت تأمین منافع مادی کودک تحت سرپرستی، متقاضیان باید به دستور دادگاه بخشی از اموال یا حقوق خود را به نفع کودکان یا نوجوانان تحت سرپرستی خود تملیک یا تعهد به تملیک کنند.
علاوه برآن، سرپرستان موظف هستند با نظر سازمان بهزیستی خود را نزد یکی از شرکت‌های بیمه به نفع کودکان یا نوجوانان تحت سرپرستی خود، بیمه عمر کنند و از سوی دیگر سرپرستان مکلف به نگهداری و تربیت کودک تحت سرپرستی و پرداخت هزینه‌های زندگی وی هستند. ممکن است در کودک سپرده شده به سرپرستان، بیماری‌های ژنتیکی یا معلولیت بروز کند. این امر موجبی برای فسخ حکم سرپرستی نخواهد بود.
برابر قانون، کودکان فاقدسرپرست (رها شده) یا کودکان بدسرپرست به متقاضیان سپرده می‌شود. اما چنانچه پس از سرپرستی، والدین زیستی یافت شوند یا شرایط حضانت کودک خود را به دست آورده و تقاضای سرپرستی از کودک خود را داشته باشند؛ ممکن است به دستور دادگاه صالح، کودک از سرپرستان مسترد شود.
همچنین متقاضیان بعد از تحویل کودک، باید هر گونه تغییر محل اقامت خود را سریع به بهزیستی اعلام کنند در غیراین‌صورت احتمال دارد عواقب حقوقی متوجه آنان بشود. چنانچه بعد از تحویل کودک به هر دلیل وضعیت زندگی متقاضیان مانند علل ازدواج، طلاق، ازدواج مجدد خود یا همسر، طلاق، زندگی مستقل و جدایی از همسر یا فوت همسر تغییر یافت، باید موضوع را در اسرع وقت به اداره بهزیستی اعلام کنند.
متقاضیان باید بدانند که در دوره ۶ ماهه آزمایشی، امکان اخذ یا اصلاح شناسنامه کودک با نام سرپرستان وجود ندارد. بنابراین به دلیل عدم امکان صدور گذرنامه برای کودک در این مرحله، کشورها اجازه ورود کودک به کشورشان را نمی‌دهند. چنانچه مصلحت کودک ایجاب کند، برای رفع این چالش، بهزیستی جهت کاهش دوره سرپرستی آزمایشی و صدور حکم دائم با دادگاه تعامل خواهد کرد. اما در هرصورت تصمیم با دادگاه است. درصورتی که دادگاه مدت آزمایشی را کاهش ندهد، متقاضیان باید در دوره ۶ ماهه آزمایشی در ایران حضور داشته باشند. بنابراین باید آمادگی لازم را در این زمینه داشته باشند.
برای خروج کودک از کشور در دوره سرپرستی آزمایشی، سرپرستان باید تضمین مناسب جهت بازگشت کودک یا نوجوان تا پایان دوره آزمایشی، به دادستان بسپارند. اما اگر سفر برای کودک واجب باشد، سپردن تضمین مذکور الزامی نیست. صدور گذرنامه و خروج کودک یا نوجوان تحت سرپرستی – بعد از صدور حکم سرپرستی - منوط به موافقت سرپرست منحصر یا سرپرستان و دادستان است. دادستان پس از جلب نظر کارشناسی سازمان با رعایت مصلحت، اتخاذ تصمیم می‌کند. عواقب احتمالی هر گونه اظهارات خلاف واقع و صحت مدارک ارائه شده به اداره بهزیستی در تمام مراحل متوجه متقاضیان است.
 
 

مدارک مورد نیاز برای درخواست فرزندخواندگی

افرادی که صلاحیت قانونی اقدام برای درخواست فرزند‌خواندگی را دارند باید مدارک ذیل را فراهم نمایند:
  1. تصویر کلیه صفحات شناسنامه ایرانی متقاضیان
  2. تصویر کارت ملی متقاضیان
  3. تصویر کارت پایان خدمت یا کارت معافیت از خدمت (برای آقایان)
  4. تصویر سند ازدواج زوجین متقاضی
  5. تصویرآخرین مدرک تحصیلی متقاضیان
  6. تصویر سند مالکیت یا مبایعه‌نامه منزل یا اجاره‌نامه
  7. اصل یا تصویر گواهی مربوط اشتغال به کار یا تعیین میزان تقریبی درآمد متقاضیان مانند حکم کارگزینی، فیش حقوقی، پروانه کسب و غیره
  8. تصویر مدارک بیمه پایه اجتماعی
  9. اصل گواهی پزشک متخصص زنان و زایمان مبنی بر عدم امکان بچه‌دار شدن (برای زوجین فاقد فرزندی که پنج سال از ازدواج آنان نگذشته باشد و بخواهند از اولویت اول برخوردار شوند.) به علاوه گواهی پزشکی قانونی.
اگر این مدارک به تایید بهزیستی رسید باید در دفترخانه رسمی برابر اصل شود.
 

مراحل درخواست فرزند خواندگی

تمامی متقاضیان سرپرستی فرزندان بی سرپرست، مراحلی یکسان را برای ثبت درخواست خود باید طی کنند.
این بدان معنی است که شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند و کسانی که دارای فرزند نیستند، یکسان خواهد بود.
مجوز سرپرستی کودک برای خانواده‌هایی که دارای فرزند هستند، اخیراً صادر شده است. پیش از این فقط زن و شوهری که به هر دلیل نمی‌توانستند کودکی داشته باشند، مجاز بودند تا برای اخذ سرپرستی کودکان بی سرپرست اقدام کنند.
اما امروزه شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند نیز مهیا شده است و طبق تجربیات و آزمایش‌های کسب شده در این زمینه، کودکان بی سرپرستی که وارد خانواده‌های بچه دار می‌شوند، با شوق و سلامتی روحی و روانی بیشتری به ادامه زندگی خود می‌پردازند. خانواده متقاضی فرزند خواندگی در وهله اول باید به بهزیستی مراجعه کند تا شرایط او بررسی شود.
فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی
اگر شرایط خانواده توسط سازمان بهزیستی تأیید شد، پس از آن باید برگ مصاحبه اولیه توسط بهزیستی و مشخصات فردی و برگ تقاضانامه توسط خانواده تکمیل گردد.
پس از تأیید و بررسی و تکمیل شرایط، مددکاران اجتماعی به منزل خانواده متقاضی مراجعه نموده و شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند را از نظر وضع زندگی و محل سکونت نیز بررسی می‌کنند.
حال در این مرحله خانواده‌های دارای فرزند و همچنین انواع دیگر متقاضیان، به سازمان پزشکی قانونی، اداره تشخیص هویت و مراکز مشاوره معرفی خواهند شد. در مراکز مشاوره و روانشناسی، والدین و همچنین کودکان بی سرپرست از نظر سلامت روحی و روانی مورد بررسی قرار می‌گیرند. کودکان باید تحت نظر روانشناسان خبره باشند تا میزان پذیرش خانواده جدید در آن‌ها مورد تحلیل قرار بگیرد.
بعد از اینکه تمامی این موارد توسط درمانگران و روانشناسان تأیید شدند، نتیجه به سازمان بهزیستی اعلام می‌شود.
حال که شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند بررسی و تأیید شد، این خانواده‌ها و یا سایر متقاضیان دیگر، به مشاور دینی و دادگاه صالحه معرفی خواهند شد.
بعد از این، دادگاه مدارک را بررسی کرده و به صورت کاملاً آزمایشی کودک را به مدت شش ماه به خانواده سپرده و البته پدر خوانده و مادر خوانده باید دوره‌های والدگری را نیز در این مدت سپری کنند.
مددکاران اجتماعی در طول این مدت نوع سرپرستی کودک و شرایطی که در آن قرار گرفته است را نظارت می‌کنند و چنانچه محیطی که کودک در آن قرار گرفته است سالم و شامل شرایط لازم باشد، حکم دائم فرزند خواندگی برای آن خانواده صادر خواهد شد.
 

چه کودکانی می‌توانند تحت سرپرستی قرار بگیرند ؟

  • حال که شرایط فرزند خواندگی برای کسانی که فرزند دارند را بررسی کردیم، شاید بررسی شرایط کودکانی که می‌توانند تحت سرپرستی پدر خوانده و مادر خوانده قرار بگیرند نیز خالی از لطف نباشد. این کودکان باید دارای شرایط زیر باشند:
  • امکان شناخت هیچ یک از پدر، مادر و جد پدری آنان وجود نداشته باشد .
  • پدر، مادر، جد پدری و وصی منصوب از سوی ولی ‌قهری‌ آنان در قید حیات نباشند .
  • کودکانی که مدت زمان دو سال است که در بهزیستی هستند و کسی از فامیل همچون جد، پدر و یا مادر آن‌ها برای گرفتن آن‌ها مراجعه نکرده است.
  • پدر، مادر و یا جد پدری او هیچ کدام صلاحیت سرپرستی کودک را ندارند و دادگاه در این زمینه حکم قطعی داده باشد.
فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی

 

مزایای فرزند خواندگی

  • احساس صلح و آرامش والدین بیولوژیک
    این تصمیم به والدین بیولوژیکی کودک احساس خوب می دهد، زیرا که آنها به کودکشان فرصت یک زندگی بهتر از آن چیزی که خودشان میتوانند به او ارائه دهند را میدهند.
  • تحقق یک رویای مادام العمر برای والدین جدید
    برای والدینی که سرپرستی کودک را به عهده می گیرند، داشتن یک فرصت برای مراقبت و پرورش یک کودک، می تواند بیانگر یک رؤیای ساخته شده در طول یک عمر باشد.
  • انتخاب دقیق و مناسب
    این مزیت برای نوزاد مناسب خواهد بود. زیرا خانواده ای که برای سرپرستی او در نظر گرفته می شود بسیار با دقت انتخاب می شود تا از یک محیط رشد ایده آل برخوردار باشد.
  • خانواده جدید
    کودکانی که به فرزندخواندگی انتخاب می شوند، از والدین جدید خود عشق و حمایت فراوان دریافت می کنند و احتمال دارد که برادران و خواهران جدید نیز داشته باشند.
  • فرصت دوم
    فرزندخواندگی فرصتی دیگر برای افرادی فراهم می کند که در غیر این صورت نمی توانستند بچه دار شوند. همچنین بدون این فرآیند، کودکان بی پناه میتوانند به مکان های نامناسب فرستاده و از ساختار یک خانواده ایده آل محروم شوند.
  • زندگی بهتر برای کودک
    پذیرش یک کودک، به ویژه اگر از جایی با شرایط سخت و خشن می آید، نشانه ای از عشق و همبستگی است، مخصوصا اینکه به طور معمول این کودکان یتیم هستند، یا در سن کم رها شده اند. با پذیرفتن سرپرستی یک کودک، شما به او شانس یک زندگی بهتر، با فرصت های بهتر داده میشود. همچنین او از عشق و خانواده ای که او را دوست دارند، برخوردار میشود.
  • عدم احساس خلا و تنهایی
    یکی دیگر از جنبه های مثبت فرزندخواندگی این است که در واقع زن و‌ شوهرها ممکن است به دلیل ناتوانی در داشتن فرزندان، دچار افسردگی شوند و احساس ناخوشایندی و بیهودگی کنند. با این حال، بسیاری از والدینی که سرپرستی کودک را به عهده می گیرند می گویند که احساس غم، اندوه و دلتنگی زمانی از بین می رود که یک کودک به خانه وارد شود.

 

معایب فرزند خواندگی

  • بدست آوردن سوابق پزشکی اختیاری است
    والدین بیولوژیک کودک به هیچ عنوان موظف به ارائه اطلاعات مربوط به تاریخچه پزشکی خانواده نیستند. در صورتیکه مادر در طول دوران بارداری مراقبت های ویژه را انجام نداده باشد و یا دچار نوعی از بیماری های ژنتیکی باشد، این مسئله میتو‌اند خطرناک باشد.
  • مشکلات رشد و تکامل
    اکثر کودکانی که به فرزندخواندگی پذیرفته می شوند، به دلیل فقدان پیوند با والدین بیولوژیک و عدم وجود ثبات در زندگیشان، دچار مشکل رشد و تکامل می شوند. این بچه ها نیاز به صبر فراوان و خانواده ای دوست داشتنی دارند تا پس از رسیدن به ثبات با کمک آنها از پس این مشکلات برآیند.
  • انتظار طولانی
    روند قانونی فرایند فرزندخواندگی نسبتا طولانیست. بسیاری از زوجین برای آوردن یک کودک به خانه چندین سال منتظر می مانند، از کاغذ بازی و کارهای اداری اولیه گرفته، تا ارزیابی وضعیت اجتماعی و اقتصادی خانواده جدید و تأیید نهایی آنها.  اینکار به زمان نسبتا زیادی دارد.
  • والدین نمیتوانند از روزها و ماه های اولیه تولد نوزاد لذت ببرند
    گرچه ما در مورد “نوزادان” صحبت می کنیم، اما واقعیت این است که نمی توانیم یک نوزاد را انتخاب کنیم. ولی کاملا طبیعیست که به دلیل زمانی که برای فرایند اینکار لازم است، یک کودک حداقل هفت یا هشت ماهه یا بیشتر را به خانه بیاوریم. این باعث میشود که والدین نتوانند از اولین روزها و ماه های زندگی فرزند خوانده شان لذت ببرند. اما از دیدبسیاری از والدین، این نکته چندان حائز اهمیت نیست.
  • شاید این فرایند برای کودک دشوار باشد
    آخرین نکته ای که به عنوان یکی از مشکلات فرزندخواندگی مطرح می شود اینکه شاید بچه به راحتی خود را با محیط خانه جدید سازگار نکند و یا حتی هرگز با آن کنار نیاید. لازم به ذکر است که بسیاری از این کودکان از یتیم خانه ها می آیند و در سن کم زندگی سختی را تجربه کرده اند. در کودکان کمتر از ۱۲ یا ۱۸ ماه، آموزش به کودکان معمولا آسان است، اما در ۳ یا ۴ سالگی که بعضی از مراحل رشد و تکامل را طی کردند، اینکار می تواند دشوار باشد.

 

قوانین جدید فرزند خواندگی

قانون فرزند خواندگی در سال ۹۲ بازنگری و دستخوش تغییراتی در جهت تکمیل و تسهیل مراحل و شرایط سرپرستی کودکان شد که در ادامه به بررسی تغییرات قانون جدید فرزند خواندگی می‌پردازیم.
  • در قانون قدیم، فرزند خواندگی تنها به کودکان یا نوجوانان بدون سرپرست اختصاص داشت؛ اما در قانون جدید کودکان بدسرپرست را هم شامل می‌شود.
  • در قانون قدیم، سرپرستی تنها برای خانواده‌های بدون فرزند امکان پذیر بود. اما در قانون جدید خانواده‌های دارای فرزند و همچنین زنان و دختران مجرد و بدون فرزند که واجد شرایط باشند نیز می‌توانند برای سرپرستی کودکان اقدام کنند.
  • در قانون جدید حق بیمه، مالکیت اموال و گرفتن مستمری سرپرست در صورت فوت یا از کار افتادگی وی برای فرزند تحت سرپرستی وجود دارد. در حالی که در قانون قدیم راهکار مشخصی برای حمایت از کودکان وجود نداشت.
  • بر اساس قانون جدید فرزند خواندگی، اگر کودکی توسط خانواده‌ای پیدا و نگهداری شود، در صورت داشتن صلاحیت خانواده بدون جدا شدن کودک از خانواده مراحل سرپرستی وی انجام خواهد شد.
  • در قانون جدید حداکثر سن کودکان برای سرپرستی از ۱۲ سال به ۱۶ سال افزایش پیدا کرده است.
  • اگر زن شاغلی کودک زیر سه سال را به فرزند خواندگی قبول کند سه ماه مرخصی با حقوق برای او رد خواهد شد.
  • قبل از قطعیت و اعطای سرپرستی، جلسات مشاوره دینی منظم و مشاره‌های سازمان یافته از سوی بهزیستی و با کمک کارشناسان حوزه علمیه برای متقاضیان انجام خواهد شد.
  • در قانون قدیم سه گروه از کودکان شرایط سرپرستی را داشتند: اول کودکانی که پدر و مادر و جد آنان شناخته شده نبودند. دوم کودکانی که والدین یا جد آنان در قید حیات نبودند و سوم کودکانی که به سازمان بهزیستی سپرده شده و تا سه سال پدر و مادر و یا جد آنان مراجعه نکرده بودند. در قانون جدید دو گروه دیگر از کودکان که شرایط سرپرستی را دارند به سه گروه قبل اضافه شده است: کودکانی که بر اساس حکم قانون به موسسات سپرده شده و تا دو سال والدین آنان برای بردنشان اقدام نکرده‌اند و کودکانی که والدین یا جد آن‌ها صلاحیت نگهداری آنان را نداشته باشند.

فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی

 

آیا فرزندخوانده آنها در معرض مشکلات روانشناختی قرار دارند ؟

تحقیقاتی که در این باره انجام شده اند نتایج متفاوتی داشته اند ، اختلالات رفتاری و هیجانی نظیر رفتارهای پرخاشگرانه ، دزدی و مشکلات یادگیری در کودکانی که به فرزندی پذیرفته شده اند بیشتر است و هر چه سن کودک در هنگام پذیرش بالاتر بوده باشد احتمال این مشکلات بیشتر است زیرا سابقه بدرفتاری و غفلت در این کودکان بیشتر است . مطالعه دیگری که در سال 1994 انجام شده است نشان می دهد که نوجوانانی که به فرزندی پذیرفته شده اند در مقایسه با دیگر نوجوانان از اختلالات هویتی بیشتری رنج نمی برند . مطالعات دیگری که انجام گرفته است نشان می دهند که کودکان فرزندخوانده بیشتر در معرض خطر مشکلات یادگیری و تمرکز هستند ، 20 تا 40 درصد فرزند خوانده ¬ها به نظر می رسد که اختلال کمبود توجه دارند در حالی که فقط 3 تا 5 درصد از کودکان غیر فرزند خوانده با این مشکلات مواجه اند . مطالعات همچنین نشان می دهد که خطر بیشتری برای تنوعی از ناتوانایی های یادگیری وجود دارد. این ممکن است به دلیل وراثت ، مراقبت های والدینی ضعیف مانند استفاده مادر یا والدین از الکل ، دارو یا مشکلات در حین بارداری یا زایمان باشد . 
در ایران در این باره تحقیقات بسیار کمی انجام گرفته است و یکی از تحقیقات انجام گرفته نشان می دهد کودکانی که به فرزندی پذیرفته شده اند در مقایسه با کودکانی که در پرورشگاه و بهزیستی هستند رشد جسمانی و روانی سالم تری دارند .
 

شباهت فرزند خوانده به والدین

دانشمندان ثابت کرده اند که شخصیت و رفتار افراد به دلیل ارتباطی است که محیط و ژنتیک دارند و شخصیت افراد از همان سنین پایین شکل می گیرد برای همین است که فرزند خوانده به والدین شبیه می شوند.
در برخی از مسائل مانند ویژگی های ظاهری به نقش پررنگ وراثت پی می بریم. در برخی از ویژگی‌های روانی هم ممکن است نقش عوامل ژنتیکی بسیار قوی بوده و پیش بینی کننده رفتارهای آینده باشند.
پژوهش ها ثابت کرده اند که کودکان درسنین پایین بیشتر شبیه والدین ناتنی خود رفتار می کنند، این مسئله می‌تواند به خاطر محیطی باشد که در آن تربیت می‌شوند. اما در طول زمان هر چه سن کودک بالاتر می‌رود رفتار آن ها بیش تر تحت تاثیر ژنتیک قرار می گیرد و در سنین بزرگسالی به بیشتر شبیه والدین تنی خود می‌شوند.
نقش خانواده در شکل گیری شخصیت و رفتار افراد غیر قابل انکار است، همچنین طبق تحقیقات انجام شده بسیاری از اختلالات شخصیت و بیماری‌هایی مثل اختلال اضطرابی تحت تاثیر محیط و تربیت فرزندان است.
بسیاری از والدین دوست دارند فرزندی که نگهداری از آن را بر عهده می گیرند شبیه خودشان باشد، اما اگر شیپوه های درست تربیتی را برعهده بگیرند می توانند به هدف خود برسند.
 

 مطرح کردن مسئله فرزند خواندگی با کودک

  • حتما واقعیت را به فرزندخوانده خود بگویید
    پیشنهاد روانشناسان به شما این است که باید واقعیت را به فرزندتان بگویید. به هرحال در خانواده های ترکیبی (ناتنی) نگرانی خطر شنیدن این مسأله از دیگران وجود دارد و چه بهتر که کودکتان از زبان شما این مسأله را بشنود؛ چرا که شنیدن آن از دیگران اعتمادش را نسبت به شما خدشه دار می‌کند.
  •  گفتن حقیقت در سنین پیش از دبستان
    در سنین پیش دبستانی ذهن کودک ساده‌تر است و اگر این مسأله را با او مطرح کنید، راحت‌تر می‌تواند آن را بپذیرد. در واقع باید سن تربیت کودک را در نظر گرفت، سپس می‌توان در قالب داستان یا کارتون یا هرچیز دیگری که برای کودک راحت‌تر است از قبل ذهن کودک را آماده کرد و نهایتا در شرایط روحی مناسب، زمان و مکان مناسب مسأله را با او مطرح کرد.
  • استفاده از زبان ساده و روان
    حواستان باشد از زبان ساده و سلیس استفاده کنید و به سوال‌هایی که برای کودکتان پیش می‌آید با نهایت صبر و حوصله و صادقانه جواب دهید. البته همیشه همه‌ی حقیقت را نباید گفت. در سنین پیش دبستانی اصولا سوالات کمتری برای کودک پیش می‌آید.
  • گفتن حقیقت در سن بلوغ
    گفتن این حقیقت در سنین بلوغ توصیه نمی‌شود. فرزندتان در این سن به دلیل مواجهه با بحران نوجوانی سخت‌تر با مسأله‌ی فرزندخواندگی کنار می‌آید. ولی اگر در همین سنین شک کرد و یا بر اساس شواهد به مسأله پی برد، حقیقت را کتمان نکنید و واقعیت را با او در میان بگذارید.
فرزند خواندگی_فرزند خواندگی در اسلام | آشنایی با قوانین جدید فرزند خواندگی

 

فرزند خواندگی در اسلام

در هنگام ظهور اسلام نیز فرزند خواندگی امری متداول و رایج بوده به گونه ای که مسلمانان برخی از یتیمان را به فرزندی گرفته و با ایشان همانند فرزندانشان رفتار می کردند. این امر با توجه به توصیه های مکرر اسلام نسبت به یتیمان و محبت ورزیدن به ایشان و نخوردن اموال آن ها امری مطلوب و پسندیده بوده است، با نزول آیات مربوط به فرزند خواندگی جاری شدن قوانین مربوط به فرزندان حقیقی در خصوص فرزند خوانده ها لغو شد.
آیاتی که در خصوص فرزندان خواندگی در زمان اسلام سخن می گویند به چند دسته تقسیم می شوند:
  • آیاتی که در آن ها از انتساب فرزندان به غیر پدرانشان نهی می کنند:

    (… و ما جَعَلَ أْدْعِیاءکُمْ أبْناءَکُمْ ذلکَمْ قَوْلُکُمْ بِأفْواهِکُمْ وَ اللهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ یَهْدِی السَّبیل. ادْعُوهُمْ لأبائِهِمْ هُوَ أقْسَطُ عنْدَ اللهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُکُمْ فِی الِّدینِ وَ مَوالِیکُمْ وَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ فیما أخْطَأتُمْ بِهِ وَ لکنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ وَ کانَ اللهُ غَفُوراً رَحِیماً).(احزاب، آیه 5)

    در تفسیر قمی در ذیل آیه «وَ ما جَعَلَ أْدْعِیاءکُمْ أبْناءَکُمْ» می گوید: پدرم از ابن ابی عمیر، از جمیل، از امام صادق (ع) برایم حدیث کرد، که فرمود: سبب نزول این آیه این بود که وقتی رسول خدا (ص) با خدیجه دختر خویلد ازدواج کرد، به منظور تجارت از مکه به عکاظ رفت و در آن جا زید را دید که در معرض فروش قرار گرفته، او را جوانی زیرک و تیزهوش و عفیف یافت، پس وی را خریداری کرد، و همین که به نبوت رسید، زید را به اسلام دعوت نمود، و زید مسلمان شد، از آن روز مردم به وی می گفتند: مولی محمد (ص).

    در آیات یاد شده، کلمه «ادعیاء» جمع دعی، به معنی پسرخوانده است که در آیات یاد شده توصیه شده که فرزند خوانده ها به نام پدرانشان صدا زده شوند نه به نام پدر خوانده ایشان، و چنانچه نام پدران واقعی ایشان مجهول باشد، ایشان را با نام مولی (دوست یا برادر) صدا بزنند و چنانچه از روی خطاء نه عمد ایشان را با نام پدر خوانده هایشان صدا بزنند ایرادی ندارد.

    ظاهر آیه نشان دهنده آن است که چنانچه از روی عمد به شیوه زمان جاهلیت فرزند دیگری را فرزند خود بخوانند حرام است، اما اگر به شیوه یاد شده نباشد و مثلاً شخص بزرگتر شخص کوچکتر را از روی دلسوزی و مهربانی فرزند خود بنامد حرام نمی باشد، با این وجود برخی از فقهاء چنین تعبیری را به دلیل تشبه به کفار مکروه دانسته اند. در این خصوص تفاوتی نمی کند فردی که به نام پدر خوانده اش منتسب می شود مذکر باشد یا مؤنث، هر چند که در زمان جاهلیت فرزند خواندگی مؤنث روی نداده است. همان طور که انتساب فرزند به غیر پدر ممنوع است انتساب شخص بزرگ به شیوه زمان جاهلیت به غیر پدرانشان با علم به این که پدر ایشان نیستند ممنوع می باشد و بسیاری از دانشمندان اسلامی آن را از گناهان کبیره برشمرده اند. در پاره ای از روایات انتساب فرزندان به غیر پدرانشان مورد نکوهش قرار گرفته، چنانچه گفته شده که پیامبر (ص) فرموده اند: «من ادعی الی غیر ابیه او تولی غیر موالیه فعلیه لعنه الله و الملائکهه و الناس اجمعین.» همچنین در حدیث دیگری فرموده اند: «ثلاث فی الناس کفر: الطعن فی النسب و النیاحه علی المیت و الاستمطار بالنجوم». همچنین در حدیث دیگری آمده است که «ملعون من فرق».

  • آیاتی که از عدم شمول ارث برای فرزند خوانده ها سخن می گویند:

    چنانچه گذشت در زمان جاهلیت، فرزند خواندگی و برادر خواندگی از جمله اسباب ارث بشمار می رفت که اسلام در طی آیاتی آن ها را رد کرده و نسبیت واقعی را از جمله اسباب ارث برشمرده است، از جمله:

    النَّبیُّ آوْلی بِالْمؤمِنینَ مِنْ أنْفُسِهِمْ وَ أزْواجُهُ اُمَّهاتُهُم وَ أولُوا الْأرحامِ بَعضُهُمْ أوْلی بِبَعْضٍ فِی کتابِ اللهِ مَن الْمُؤمنینَ و الْمُهاجرینَ إِلَّا أنْ تَفْعَلُوا إِلی أولِیائِکُمْ مَعْرُوفاً کانَ ذلکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً. (احزاب، آیه 6)

    پیامبر (ص) به مؤمنان اولی و شایسته تر است از – خودشان و همسران او مادران ایشان هستند و صاحبان رحم (خویشاوندان) بعضی از آن ها اولی و مقدّم بر برخی دیگر هستند در کتاب خدا از مؤمنان و مهاجران مگر آن که به دوستانتان خوبی کنید (از طریق وصیت و …)، این در کتاب خدا نوشته شده است.

    قسمت اول آیه در خصوص گروهی سخن می گوید که پیامبر (ص) ایشان را به جهاد فراخواند و آن ها گفتند که باید از پدران و مادرانشان اجازه بگیرند و آیه با بیان این که پیامبر (ص) به منزله پدر مؤمنین است سخن ایشان را رد کرده و اشاره می کند که با توجه به آن که پیامبر (ص) پدر مؤمنان است دلیلی ندراد که برای او فرزندی خاص مثل یزید را قایل شویم. قسمت دوم آیه در خصوص حرمت ازدواج مؤمنان با زنان رسول خدا (ص) صحبت می کند، و قسمت سوم آیه را بیان این که خویشاوندی حقیقی از اسباب ارث است، سبب ارث بودن فرزند خواندگی و برادر خواندگی، مثل برادر خواندگی بین انصار و مجاهدین و موارد دیگر را نفی می کند. این مفهوم در آیه 75 سوره انفال نیز آمده که خداوند در آن فرموده است. «اولو الارحام بعضهم اولی ببعض فی کتاب الله».

    هر چند که آیه فرزند خواندگی و برادر خانوادگی و … را از اسباب ارث نمی داند، با این وجود نیکی و توجه مالی به ایشان را از طریق دیگر همچون وصیت و هبه نفی نمی کند، زیرا اطلاق و شمول معروف، موارد یاد شده و مشابه آن را نفی نمی کند، چنانچه موارد یاد شده در حال بیماری متصل به موت یا مربوط به پس از مرگ باشد، باید از ثلث مال تجاوز نکند و در صورت تجاوز رضایت وراث شرعی ضروری است.

    یُوصیکُمُ اللهُ فی أوْلادکُم للذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُنثَیَیْنِ فَإنْ کُنَّ نساءً فَوقَ اثنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَکَ وَ إِنْ کانّتْ واحِدَهً فَلَهَا النَّصْفُ وَ لأبَوَیْه لِکُلِّ واحد مْنهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِنْ کانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِن لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَذٌ وَ وَرِثَهُ أبَواهُ فَلاُمَّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کانِ لَهُ إخْوَهٌ فَلِاُمِّه السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصیَّه یُوصِی بِها أو دَیْنٍ أباؤُکُمْ وَ أبناؤُکُمْ لا تَدْرُونَ أیُّهُمْ أقرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَریضهً مِنَ اللهِ إِنَّ اللهَ کانَ عَلِیماً حکیماً. (نساء، آیه 11)

    خداوند شما را درباره فرزندانتان سفارش می فرماید که (از میراث) برای پسر به اندازه سهم دو دختر باشد و اگر فرزندان شما (دو دختر و) بیش از دو دختر بوده باشد دو سوم میراث از آن ها است و اگر یکی بوده باشد نیمی (از میراث) از آن او است، و چنانچه میت فرزندی داشته باشد، برای پدر و مادر آن میت هر کدام یک ششم میراث است، و اگر میت فرزندی نداشته باشد و (تنها) پدر و مادر از او ارث برند برای مادر او یک سوم است و اگر او برادرانی داشته باشد، مادرش یک ششم می برد (همه اینها) بعد از انجام وصیتی است که میت کرده است و بعد از ادای دین است – شما نمی دانید پدران و مادران و فرزندانتان کدامیک برای شما سودمندترند – این فریضه الهی است و خداوند دانا و حکیم است.این آیه و آیات بعد در سوره نساء و دیگر آیات ارث که در آن ها میزان سهم هر یک از وارث بیان شده بیان می دارند که نسب از اسباب ارث مقبول از نظر اسلام است و بر خلاف جاهلیت و آغاز اسلام، فرزند خواندگی و برادر خواندگی و موارد دیگر از اسباب ارث نمی باشند. علاوه بر آن افرادی همچون، بنده، مرتد، مکاتب، ام ولد، قاتل عمدی، اهل دو ملت یا دو مذهب مختلف بودن، مجهول بودن وارث، مجهول بودن تاریخ موت از ارث ممنوع می باشند.

  • آیاتی که به لحاظ محبت، فرزند خواندگی را نفی می کنند:
    بر اساس این نوع آیات، جمع بین فرزند خوانده و فرزند واقعی ممکن نیست، یعنی امکان ندارد که دو نوع محبت متضاد در فردی جمع شود، یعنی محبت به عنوان فرزند خوانده با محبت به عنوان فرزند واقعی قابل جمع نیستند، زیرا امکان ندارد که در یک سینه دو دل وجود داشته باشد که با یکی چیزی را دوست بدارد و با دل دیگر متضاد همان چیز را، بر همین اساس خداوند فرموده:

    «ما جَعَلَ اللهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوفِهِ» (احزاب، آیه 4) «خداوند برای هیچ کس دو دل در درونش نیافریده است.»

    بر اساس آیه مورد بحث، فرزند دیگری را فرزند خود خواندن دو متنافی است که در یک قلب جمع نمی شود. همان طور که ظهار که در دنباله آیه بیان شده، یعنی همسر خود را به مادر خود تشبیه نمودن و او را مادر نامیدن جمع بین دو متنافی غیرقابل جمع در دل می باشد. با توجه به آن که دنباله آیه مورد بحث در خصوص فرزند خواندگی زید بن حارثه سخن می گوید، آیه به نوعی برای رد فرزند خواندگی مقدمه چینی نموده و مخاطب را برای پذیرش آن آماده می فرماید.

    آیاتی که فرزند خواندگی را موجب محرومیت و مصاهرت نمی دانند:

    چنانچه گذشت، در زمان جاهلیت و آغاز ظهور اسلام فرزند خوانده ها از حیث ارث و محرومیت و عدم جواز ازدواج پدر خوانده ها با همسران فرزند خوانده ها قوانین پدران و فرزندان واقعی داشتند، اما با نزول آیاتی این قوانین تغییر یافت و به موجب پاره ای از آیات مسأله محرومیت و عدم جواز ازدواج پدر خوانده ها با همسران فرزند خوانده هایشان و نیز عدم ازدواج فرزند خوانده ها با همسران پدر خوانده هایشان لغو گردید، که از جمله آن ها می توان به موارد زیر اشاره نمود:

    حُرِّمَت عَلَیْکِم اُمَّهاتُکُمْ وَ بَناتُکُمْ وَ أخَواتَکُمْ وَ عَمَّاتُکُمْ وَ خالاتُکُمْ وَ بَناتُ الأخِ وَ بَناتُ الأخْتِ وَ أمَّهاتُکُمُ اللَّاتِی أرْضَعْنَکُم وَ أخَواتُکُمْ مِنَ الرِّضاعَهِ وَ أمَّهاتُ نِسائِکُمْ وَ رَبائِبکُمُ اللَّاتی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسائِکُمُ اللَّاتی دَخَلتُمْ بِهِن فَإنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَیکُمْ وَ حَلائِلُ أبْنائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أصْلابِکُم. (نساء، آیه 23)

    حرام شد بر شما ازدواج با مادر و دختر و خواهر و عمّه و خاله و دختر برادر و دختر خواهر و مادران رضاعی و خواهران رضاعی و مادر زن و دختران زن که در دامن شما تربیت شده اند اگر با زن مباشرت کرده باشید پس اگر دخول با زن نکرده طلاق دهید باکی نیست که با دخترش ازدواج کنید، و نیز حرام شد زن فرزندان صلبی (نه زن پسرخوانده) شما.

    در این قسمت آیه و دنباله آن، محارمی که محرم انسان بوده و به این دلیل ازدواج با آن ها ممنوع است معرفی شده اند، از جمله محارم مورد اشاره، که جمله «حلائل ابنائکم الذین من اصلابکم» به آن اشاره دارد زنان فرزندان صلبی می باشند که بر پدران واقعی شان حرام می باشند، قید «اصلابکم» نشانگر آن است که مسأله حرمت ازدواج بر خلاف سنت رایج در زمان جاهلیت و اوایل ظهور اسلام، شامل زنان فرزندان غیر صلبی یا فرزند خوانده ها نمی شود.

    از سویی بر اساس آیه «و لا تنکحوا ما نکح آبائکم» (نساء، آیه 22) ازدواج نکنید با زنانی که پدرانتان با ایشان ازدواج نموده اند، ازدواج فرزندان واقعی یا صلبی با همسر پدران واقعی حرام و ممنوع است، این امر نیز فرزند خوانده ها و نیز پدر خوانده ها را شامل نمی شود.

    با توجه به آن که سه نوع فرزند قابل تصور اســــــت که عبارتند از: فرزندان نسبی و فرزندان رضاعی و فرزند خوانده ها، مسأله عدم محرومیت در مورد فرزند خوانده ها و همسران ایشان و پدر خوانده هایشان و نیز همسران پدر خوانده ها و پسر خوانده هایشان، در خصوص رضاع صادق نیست، یعنی ممکن است که از طریق رضاع و شیرخوارگی بین موارد یاد شده محرومیت ایجاد شود. از همین روی است که در خصوص سالم یکی از فرزند خوانده های زمان جاهلیت گفته شده که، پیامبر (ص) برای محرومیت وی با مادر خوانده اش به مادر خوانده اش فرموده: او را شیر بده و سهله مادر خوانده وی با رسول خدا (ص) عرض کرده چگونه به او شیر دهم در حالی که وی مرد بزرگی است؟ و حضرت تبسم نموده و فرموده اند: دانستم که وی مرد شده است. از سویی سالم در یک خانه با خانواده پدر خوانده اش ابوحذیفه سکونت داشته و در هنگام نزول آیه «ادعوهم لابائهم» (احزاب، آیه 5) ورود سالم به منزل ابوحذیفه برای ابوحذیفه ناخوشایند بود و از طرفی اختصاص منزلی دیگر به سالم دشوار بود، از همین روی ابوحذیفه نزد رسول خدا (ص) آمده و از ایشان چاره می خواهد. و براساس دیدگاه اهل سنت، رسول خدا (ص) به دلیل ضرورت، برای حلال شدن سالم که مردی شده بود راه حل ارضاع را پیشنهاد می کنند، این راه حل مخصوص سالم بوده و موارد مشابه را شامل نمی شود، چه آن که براساس دیدگاه فقهی اهل تسنن به شرط دو ساله و حداکثر دو ساله و نیم بودن فرزند شیرخوار امکان نشر حرمت و ایجاد محرومیت وجود دارد.

    وَ إذْ تَقُولُ للَّذی أنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِ وَ أنْعَمْتَ عَلَیْهِ أمْسُکْ عَلَیْکَ زَوجَکَ وَ اتَّقِ اللهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسُکَ مَا اللهُ مُبْدِیه وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أنْ تَخْشَاهُ فلَمَّا قَضی زَیْدٌ مُنْها وَطَراً زَوَّجْناکَها لکَیْ لا یَکُونَ عَلَی المُؤمِنینَ حَرَجٌ فِی آزْواجِ أدْعیائهِمْ إذا قَضَوا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ کانَ أمْرُ اللهِ مَفْعُولا. (احزاب، آیه 37)

    و هنگامی که به کسی که هم خداوند و هم خود تو در حق او نیکی کرده بودی، گفتی همسرت را نزد خویش نگه دار و طلاق مده و از خداوند پروا کن و چیزی را در دل خود پنهان می داشتی که خداوند آشکار کننده آن بود و از مردم بیم داشتی، حال آن که خداوند سزاوارتر است به این که از او بیم داشته باشی، آن گاه چون زید از او حاجت خویش برآورد، او را به همسری تو برآوریم، تا برای مؤمنان در مورد همسران پسر خواندگانشان – به ویژه آن گاه که از ایشان حاجت خویش را برآورده باشند – محظوری نباشد، و امر الهی انجام یافتنی است.

    براساس آیه یاد شده، زید فرزند خوانده رسول خدا (ص) که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به دلیل آزاد کردن وی به او لطف نموده است، با زینب ازدواج نموده و به دلیل ناسازگاری با وی نزد رسول خدا (ص) آمده و مسئله طلاق او را پیشنهاد کرده و پیامبر (ص) و پیامبر (ص) زید را از این کار بر حذر داشته و او را به پرهیز و ترس از خدا سفارش فرموده است و هنگامی که رسول خدا (ص) به منصرف کردن زید از جدایی با همسرش موفق نمی شود بین زید و همسرش طلاق و جدایی حاصل شده و پس از آن برای از بین بردن دیدگاه حرمت زنان فرزند خوانده ها بر پدر خوانده هایشان که پیش از آن معمول بوده پیامبر (ص) با همسر زید ازدواج نموده و به این صورت دیدگاه یاد شده را باطل می فرماید، و نشان می دهند که حرمت ازدواج مخصوص زنان فرزندان واقعی است و شامل زنان فرزندان خوانده ها نمی شود:

    از جمله «وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النَّاسَ» استفاده می شود که آنچه رسول خدا (ص) پنهان داشته و به دلیل ترس آن را اظهار نمی کرده وجوب ازدواج وی با همسر زید بوده که به دلیل از بین بردن حرمت ازدواج پدر خوانده با همسر فرزند خوانده صورت گرفته نه به دلیل لذت و هواهای نفسانی.

 

سخن آخر

روابط میان فرزندخوانده و والدین ناتنی، رابطه پرچالشی است. معمولا فرزندخوانده پس از فاش شدن واقعیت، دچار احساسات ضد و نقیض در مورد خود و والدین واقعی و ناتنی اش خواهد شد. در این میان نحوه رفتار با فرزند ناتنی بسیار حائز اهمیت است. چرا که ممکن است او دچار ناسازگاری و پس زدن واقعیت و یا خانواده ناتنی خود شود. در این میان مداخله روان درمانی می تواند اقدامات موثری انجام دهد.

ارسال نظر

آخرین اخبار